Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) to neurobehawioralne i neurorozwojowe zaburzenie manifestujące się obecnością objawów związanych z deficytami uwagi, nadruchliwością oraz impulsywnością. Choć powszechnie ADHD uważane jest za zaburzenie dziecięce, około 70 proc. osób z ADHD doświadcza tych objawów również w wieku dorosłym, co znacząco wpływają na ich funkcjonowanie społeczne, ekonomiczne, zawodowe i emocjonalne. Według danych WHO, ADHD występuje u 3,4 proc. populacji w wieku 18-44 lata.
W niniejszym artykule omówimy objawy ADHD u osób dorosłych z uwzględnieniem dysregulacji emocjonalnej, ich wpływ na funkcjonowanie, a także przedstawimy oddziaływania terapeutyczne o udowodnionej skuteczności.
Objawy ADHD
Objawy ADHD występujące w dorosłości i związane z deficytami uwagi powodują trudności z koncentracją, organizacją zadań, planowaniem oraz realizacją długofalowych celów. Brak umiejętności planowania i kończenia rozpoczętych zadań oraz projektów wpływa negatywnie na efektywność i skuteczność w pracy czy w nauce. Pacjenci mają często trudności z rozłożeniem swoich aktywności w czasie i realizacją zadań w przyszłości. Wielu badaczy i klinicystów uważa, że trudności z percepcją czasu (ang. time blindness) i szacowaniem czasu niezbędnego do wykonywania różnych czynności stanowią objawy wpływające w znaczący sposób na funkcjonowanie osoby z ADHD. Skutkami time blindess są ciągłe spóźnienia, trudności z organizacją, niedotrzymywanie terminów, odkładanie ważnych zadań (np. wizyta u lekarza, wykonanie telefonu, płacenie rachunków). Dorośli z ADHD mogą mieć trudności ze skupieniem się na rozmowie czy wykonywanych zadaniach, łatwo rozpraszają się pod wpływem nieistotnych – z punktu wykonywanej czynności – bodźców zewnętrznych oraz gubią lub zapominają przedmioty codziennego użytku (takie jak klucze, pilot, telefon, portfel, dokumenty).
Dziecięca nadruchliwość zmienia się już od okresu nastoletniego i zazwyczaj przejawia się w postaci nieustannie odczuwanego niepokoju, nerwowości i trudności z uspokojeniem się i odprężeniem. Czasami manifestuje się również trudnościami z wykonywaniem zadań wymagających siedzenia w miejscu przez dłuższy czas. Z powodu nasilonej impulsywności dorośli z ADHD mogą być nadmiernie gadatliwi, przerywać wypowiedzi innym, wygłaszać nieadekwatne komentarze, nadmiernie dzielić się osobistymi lub zbyt szczegółowymi informacjami. Impulsywność wpływa również na procesy podejmowania decyzji. Osoby z ADHD często podejmują decyzje zbyt szybko, pochopnie, pomijając analizę ryzyka i konsekwencji, a czasami, paradoksalnie, z powodu przeładowania bodźcami mogą unikać podejmowania decyzji w ogóle, odsuwając je w bliżej nieokreśloną przyszłość.
Emocjonalna impulsywność również stanowi wyzwanie w funkcjonowaniu, przejawiając się trudnościami z regulacją emocji, wybuchami gniewu czy niską odpornością na frustrację.
Poza leczeniem farmakologicznym, pacjentom z ADHD proponuje się także oddziaływania terapeutyczne. Najczęściej stosowanymi oddziaływaniami o potwierdzonej skuteczności w leczeniu ADHD są psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT), dialektyczna terapia behawioralna (DBT) i treningi wybranych umiejętności. Mają one na celu redukowanie wpływu objawów na funkcjonowanie oraz wspieranie osób z ADHD w osiągnięciu pełniejszego i bardziej zrównoważonego życia.
Dysregulacja emocjonalna w ADHD
Dysregulacja emocjonalna stanowi istotny aspekt w kontekście funkcjonowania pacjentów z ADHD. Standardowa definicja dysregulacji emocjonalnej odnosi się do braku zdolności hamowania reakcji emocjonalnych oraz niemożności wzbudzenia aktywności związanych z samoregulacją.
Najnowsze badania oraz obserwacje kliniczne sugerują, że zawarte w klasyfikacjach objawy osiowe ADHD, takie jak trudności z uwagą, impulsywnością i nadmierną aktywnością, nie są w stanie w pełni wyjaśnić nasilonych trudności w funkcjonowaniu u dorosłych z ADHD. Obserwuje się, że labilność emocjonalna, drażliwość i dysregulacja są obecne zarówno u dzieci, jak i dorosłych z ADHD, natomiast wyniki badań wskazują na częstsze ich występowanie w funkcjonowaniu dorosłych (34-70 proc.) aniżeli dzieci z ADHD (25-45 proc.). Dodatkowo sugeruje się, że dysregulacja emocjonalna, niezależnie od pozostałych objawów osiowych, może być kluczowym predyktorem upośledzenia funkcjonowania społecznego u dorosłych pacjentów z ADHD. Właściwe oddziaływania terapeutyczne, jak i wsparcie farmakologiczne, wpływają korzystnie na funkcjonowanie w obszarach związanych zarówno z objawami uwagowymi i impulsywnością, jak i z dysregulacją emocjonalną, co wskazuje na ich istotny wpływ na poprawę funkcjonowania społecznego i emocjonalnego u tych pacjentów.
Dysregulacja emocjonalna a funkcjonowanie osób z ADHD
Dysregulacja emocjonalna stanowi istotny aspekt w zrozumieniu funkcjonowania osób z ADHD. Manifestuje się ona różnymi objawami, takimi jak nadreaktywność emocjonalna, labilność emocjonalna oraz drażliwość i wybuchowość, które mogą prowadzić do poważnych trudności w codziennym funkcjonowaniu.
Nadreaktywność emocjonalna to nadmiernie silne i nieadekwatne reakcje emocjonalne na wydarzenia stresowe, które mogą prowadzić do obniżonego nastroju, lęku lub złości. Taki stan emocjonalny w znaczącym stopniu utrudnia np. zdolność do skutecznego rozwiązywania problemów, co skutkuje u osób z ADHD częstym poczuciem, że doświadczają ciągłych, powtarzających się kryzysów w reakcji na zwykłe, codzienne trudności (tzw. trudności dnia codziennego).
Labilność emocjonalna charakteryzuje się wahaniami nastroju od neutralnego do obniżonego lub łagodnie euforycznego. Towarzyszy jej podniecenie oraz uczucie niepokoju. Wahania nastroju mogą trwać od kilku godzin do kilku dni, pojawiając się spontanicznie lub jako reakcja na bodźce zewnętrzne o różnym nasileniu.
Drażliwość i wybuchowość objawiają się krótkotrwałymi wybuchami złości, które szybko się wygaszają. Osoby z ADHD mogą łatwiej ulegać prowokacjom i angażować się w konflikty interpersonalne, co dodatkowo utrudnia im regulację emocji. Te trudności w regulacji emocji i impulsów mogą prowadzić do wtórnych problemów, takich jak nadużywanie substancji psychoaktywnych czy trudności w relacjach interpersonalnych.
Warto zauważyć, że istnieją pewne podobieństwa pomiędzy opisanymi powyżej objawami ADHD a niektórymi cechami zaburzenia osobowości typu borderline (BPD). Niemniej jednak to, co może być jednym z aspektów różnicujących ADHD i BPD, to różnice w mechanizmach regulacji emocji. Osoby z ADHD, szczególnie mężczyźni, często podejmują ryzykowne zachowania, takie jak niebezpieczne aktywności sportowe czy zachowania seksualne, aby nadmiernie regulować swoją labilność emocjonalną. Mogą oni także przejawiać impulsywne zachowania agresywne. Natomiast osoby z BPD, najczęściej kobiety, w ramach regulacji labilności emocjonalnej najczęściej stosują ataki werbalne, agresję słowną, krytykują lub obwiniają innych czy prezentują zachowania ryzykowne i autodestrukcyjne (samookaleczenia, objadanie się, próby samobójcze).
Oddziaływania terapeutyczne u osób dorosłych z ADHD
Oprócz leczenia farmakologicznego, doniesienia kliniczne i wyniki badań wskazują na konieczność wprowadzenia oddziaływań terapeutycznych w pracy z dorosłymi z ADHD. Dużą skutecznością leczenia charakteryzują się modele oparte na łączeniu wybranych oddziaływań terapeutycznych ukierunkowanych na objawy osiowe ADHD i dysregulację emocjonalną. Szczególnie skuteczne jest łączenie CBT z elementami DBT, pozwalające na kompleksową pracę z dorosłymi pacjentami z ADHD. Poniżej prezentujemy oddziaływania terapeutyczne dla osób dorosłych z ADHD, ukierunkowane na specyficzne wyzwania wynikające z objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej i wpływające na ich funkcjonowanie emocjonalne, społeczne i zawodowe:
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT): jest szczególnie przydatna w pracy z trudnościami wynikającymi z braku wypracowanych adaptacyjnych sposobów radzenia sobie z objawami ADHD. Bazuje na rozumieniu modelu poznawczo-behawioralnego ADHD pacjenta w połączeniu z neurorozwojowym charakterem zaburzenia, uwzględniającym jego deficyty neuropsychologiczne (m.in. zaburzenia uwagi, trudności z odraczaniem, impulsywność, zachowania niekontrolowalne). Ważne obszary oddziaływań CBT stanowią trudności z pamięcią, planowaniem, rozwiązywaniem problemów, organizacją czy percepcją czasu i prokrastynacją, jak i strategie kontroli impulsów. Pacjenci rozwijają strategie poprawiające kontrolę uwagi (zewnętrzne i wewnętrzne) i poznają podstawowe zasady analizy behawioralnej umożliwiające pracę z dysfunkcjonalnymi zachowaniami. Wprowadza się też oddziaływania ukierunkowane na zarządzanie stresem bądź pojawiające się zaburzenia współwystępujące, takie jak zaburzenia nastroju lub lękowe. Dzięki pracy w obszarze związanym ze skutecznością interpersonalną i poczuciem własnej wartości, pacjenci z ADHD uczą się zachowań w różnych kontekstach społecznych. Częstym obszarem oddziaływań CBT u dorosłych z ADHD, w szczególności u kobiet, jest radzenie sobie z patologicznym perfekcjonizmem.
- Dialektyczna Terapia Behawioralna (DBT): zawiera elementy CBT, takie jak zmiana przekonań i zachowania (poprzez treningi umiejętności). Skierowana jest na rozwijanie umiejętności radzenia sobie z emocjami, ich rolą regulacyjną, motywacyjną i komunikacyjną. Jest szczególnie skuteczna w pracy z dysregulacją emocjonalną pacjentów z ADHD – odziaływania DBT skutkują m.in. zmniejszeniem cierpienia emocjonalnego i w połączeniu z CBT zwiększają skuteczność interpersonalną pacjentów. Dodatkowo, uważność jest niezwykle przydatna w pracy z zaburzeniami uwagi.
Podsumowanie
Pomimo powszechnego przekonania, że ADHD jest zazwyczaj zaburzeniem dziecięcym, ponad 70 proc. osób dorosłych zdiagnozowanych w dzieciństwie w wieku dorosłym ma dalej objawy, które w znaczącym stopniu wpływają na ich funkcjonowanie. Dysregulacja emocjonalna wydaje się znacząco wpływać na funkcjonowanie społeczne dorosłych z ADHD, co jest niezależne od poziomu nasilenia objawów osiowych zespołu nadpobudliwości psychoruchowej.
U osób dorosłych z ADHD oddziaływania terapeutyczne powinny uwzględniać nie tylko objawy osiowe związane z uwagą, impulsywnością i nadmierną aktywnością, ale także trudności z regulacją emocji oraz procesami samoregulacyjnymi. Psychoterapia poznawczo-behawioralna wzbogacona o elementy dialektycznej terapii behawioralnej jest skutecznym podejściem terapeutycznym w pracy z tą grupą pacjentów i ma na celu poprawę ich funkcjonowania, co przekłada się pozytywnie na jakość życia.
Literatura:
Barkley, R.A. (2015). Emotional dysregulation is a core component of ADHD. W: R.A. Barkley (red.), Attention-deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment. New York: Guilford Press.
Chavanon, M.-L., Christiansen, H. (2017). Emotion dysregulation in adult ADHD. Presentation at the meeting of the European Network on Hyperkinetic Disorders (Eunethydis), 2 October 2017, Cologne, Germany.
Cole, P., Weibel, S., Nicastro, R., Hasler, R., Dayer, A., Aubry, J.M., Perroud, N. (2016). CBT/DBT skills training for adults with attention deficit hyperactivity disorder (ADHD). Psychiatrina Danubina, 28(1), 103–107.
Gallagher, R., Feder, M. (2018). Adult ADHD: Psychosocial Treatment Components and Efficacy Status, Psychiatric Annals, 48(7), 333–337.
Hirsch, O., Chavanon, M., Riechmann, E., Christiansen, H. (2018). Emotional dysregulation is a primary symptom in adult Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD). Journal of Affective Disorders, 232,41–47.
Linehan, M. (2015). Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT). Trening Umiejętności. Podręcznik terapeuty. Kraków: WUJ.
Retz, W., Stieglitz, R., Corbisiero, S., Retz-Junginger, P., Rosler, M. (2012). Emotional dysregulation in adult ADHD: what is the empirical evidence? Expert Review of Neurotherapeutics, 12(10), 1241–1251.
Surman, C., Biederman, J., Spencer, T., Miller, C., McDermott, K., Faraone, S. (2013). Understanding deficient emotional self-regulation in adults with attention deficit hyperactivity disorder: a controlled study. Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 5, 273–281.
Young, S., Bramham, J. (2013). Psychoterapia poznawczo-behawioralna ADHD nastolatków i dorosłych. Praktyczny przewodnik po terapii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
