Młoda kobieta spędza wieczór w eleganckiej restauracji z mężem i jego rodzicami. Opowiada pewną historię. Zanim udaje jej się dojść do finału, teściowie zmieniają temat, przestając jej słuchać. Zmieszana, zaczyna intensywnie wpatrywać się w stojącą na stole szklankę z lodem. W końcu wyjmuje z niej jedną kostkę, wkłada ją do ust i zaczyna żuć.

Tą kobietą jest Hunter, bohaterka „Niedosytu” – horroru psychologicznego w reżyserii Carla Mirabelli-Davisa. Scena z kostką lodu okazuje się zaledwie wstępem do jej zmagań z pragnieniem połykania niejadalnych, a wręcz niebezpiecznych przedmiotów. Hunter jest w ciąży i cierpi na nietypowe zaburzenie odżywiania. Łaknienie spaczone, znane szerzej jako pica, polega na uporczywym spożywaniu substancji, które nie nadają się do jedzenia. Często zapadają na nie kobiety spodziewające się dziecka, co tłumaczy się m.in. niedoborem mikroelementów, zwłaszcza żelaza i cynku. W przypadku bohaterki „Niedosytu” widz szybko orientuje się jednak, że biologiczna zachcianka jest tylko wierzchołkiem góry lodowej, a prawdziwe źródło problemu ma charakter emocjonalny. Choć pica może wydawać się jedynie osobliwym nawykiem, w rzeczywistości stanowi poważny problem zdrowotny, który wymaga kompleksowej interwencji medycznej i psychoterapeutycznej.

Szacuje się, że choć w populacji ogólnej pica jest zjawiskiem rzadkim (poniżej 1–2 proc.), to w grupach wysokiego ryzyka występuje znacznie częściej. Dotyczy to zwłaszcza osób z niepełnosprawnością intelektualną, z całościowymi zaburzeniami rozwoju (np. ze spektrum autyzmu), schizofrenią oraz kobiet w ciąży w niektórych regionach świata.

Pica jako zaburzenie odżywiania

Nazwa „pica” pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego srokę, ptaka kojarzącego się w powszechnej świadomości z tendencją do zbierania i zjadania różnorodnych przedmiotów. Jako zaburzenie odżywiania łaknienie spaczone zostało po raz pierwszy opisane przez Hipokratesa, a dziś funkcjonuje jako jednostka chorobowa w międzynarodowych systemach klasyfikacji, takich jak DSM-5, ICD-10 oraz ICD-11.

Kluczowym elementem odróżniającym ją od sporadycznych incydentów połknięcia ciała obcego jest uporczywość i stałość zachowania. Aby postawić diagnozę, trzeba stwierdzić, że praktyka ta utrzymuje się przez okres minimum jednego miesiąca, wykazuje cechy przymusu wewnętrznego (kompulsji) i jest niedostosowana do poziomu rozwoju intelektualnego i psychomotorycznego jednostki.

W literaturze medycznej wyróżnia się kilka podtypów piki, zależnie od rodzaju spożywanej substancji. Najczęściej opisywana jest geofagia, czyli spożywanie ziemi, gliny lub piasku. W niektórych regionach świata zachowanie to ma charakter kulturowy i nie jest traktowane jako objaw zaburzenia. Kolejna odmiana łaknienia spaczonego to pagofagia, czyli kompulsywne jedzenie lodu. Choć wydaje się stosunkowo nieszkodliwa, może z jednej strony stanowić sygnał rozwijającej się anemii, z drugiej zaś – prowadzić do problemów stomatologicznych: próchnicy, nadwrażliwości oraz uszkodzenia szkliwa. Trichofagia z kolei polega na spożywaniu włosów. Jest to szczególnie niebezpieczna forma zaburzenia, ponieważ włosy nie ulegają trawieniu i mogą tworzyć w żołądku zbite masy, których usunięcie wymaga niekiedy interwencji chirurgicznej.

Opisano również osoby spożywające wydzieliny z nosa, kał, papier, drewno, kredę, skrobię, gąbki, gumę, farbę, szkło, metalowe elementy czy nawet ostre przedmioty. W skrajnych przypadkach zachowania te mogą prowadzić do groźnych powikłań: od zatruć czy zakażeń pasożytami po perforacje przewodu pokarmowego.

Dlaczego ludzie jedzą substancje niejadalne

Ciekawym aspektem łaknienia spaczonego pozostaje pytanie o źródło nietypowych zachcianek. Współcześni badacze przyjmują, że jego etiologia jest złożona i nie istnieje jedna uniwersalna przyczyna tej choroby. Najbardziej intuicyjne wydaje się wspomniane wcześniej podłoże biologiczne. Organizm, zmagając się z dotkliwymi niedoborami żywieniowymi, może dążyć do uzupełnienia braków, prowokując potrzebę zjedzenia np. gliny czy kredy.

Ujęcie psychopatologiczne i neuropsychiatryczne sięga głębiej. Pica może pojawić się w odpowiedzi na przeżyte doświadczenie traumatyczne, intensywny stres czy wysoki poziom lęku. Wykazuje wiele podobieństw do zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD), co sprawia, że przez niektórych klinicystów jest zaliczana do tej kategorii diagnostycznej. W obu przypadkach występuje bowiem silny, niekontrolowalny przymus wewnętrzny do wykonywania określonej czynności. Poza tym podobnie jak rytuały w OCD, zjadanie rzeczy nienadających się do spożycia może służyć jako mechanizm radzenia sobie z napięciem psychicznym, a pacjenci mogą odczuwać chwilową ulgę po wykonaniu tego działania.

W procesie diagnozy zawsze należy wziąć pod uwagę kontekst kulturowy. Jako że czasami jedzenie substancji niespożywczych wynika z tradycji lub bywa elementem obrzędów religijnych.

Pica u dzieci i dorosłych

Pica występuje zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Nie diagnozuje się jej przed 2. rokiem życia, ponieważ wkładanie przedmiotów do ust i ich sporadyczne połykanie jest w tym okresie uznawane za normę rozwojową. Niemniej jednak wśród dzieci po 24. miesiącu życia występowanie łaknienia spaczonego w populacji ogólnej może sięgać 25–35 proc. Jeszcze większy odsetek, dochodzący do 48 proc., odnotowuje się u dzieci ze spektrum autyzmu.

W tej grupie pikę tłumaczy się przez pryzmat zaburzeń integracji sensorycznej. Osoby wykazujące odmienną reaktywność na bodźce szukają ukojenia w gryzieniu czy połykaniu twardych, zimnych lub chropowatych substancji. Dostarcza im to intensywnych wrażeń dotykowych i pomaga w samoregulacji emocjonalnej.

Czasami odróżnienie substancji jadalnych od niejadalnych bywa utrudnione ze względu na deficyty poznawcze także w wieku dorosłym. Dlatego pica dotyka nawet 21,8 proc. pacjentów z niepełnosprawnością intelektualną czy innymi zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza schizofrenią. Osoby doświadczające urojeń mogą impulsywnie jeść przedmioty niebędące żywnością w efekcie zaburzonego postrzegania rzeczywistości.

Główną grupą ryzyka pozostają jednak kobiety ciężarne. Zakłada się, że pica dotyka globalnie od 27,8 proc. do nawet 68 proc. kobiet w ciąży.

Leczenie: psychologiczne techniki behawioralne

Współczesne podejście do leczenia piki opiera się na założeniu, że samo zakazywanie zachowań autodestrukcyjnych rzadko prowadzi do trwałej zmiany. Żeby ją osiągnąć, trzeba ustalić, na jakie potrzeby odpowiadają kompulsyjne działania i zaproponować alternatywne strategie ich zaspokajania. Podstawą postępowania jest tzw. analiza funkcjonalna zachowania obejmująca obserwację okoliczności poprzedzających epizody spożywania substancji niejadalnych i ich konsekwencji. Pozwala ona również ustalić, czy pica jest sposobem na regulację emocji, poszukiwanie stymulacji sensorycznej czy reakcją na deficyty środowiskowe.

Jedna z najlepiej udokumentowanych technik terapeutycznych to wzmocnienie różnicowe. Polega na systematycznym nagradzaniu czynności pożądanych (w tym wypadku: wybierania produktów jadalnych lub bezpiecznych aktywności) przy jednoczesnym wygaszaniu zachowań problemowych. Dobrze, gdy towarzyszy jej modyfikacja środowiska pacjenta, obejmująca ograniczenie dostępu do substancji niejadalnych, a u dzieci – zwiększenie nadzoru oraz psychoedukację opiekunów. Równolegle stosuje się strategie zastępowania sensorycznego, w których zjadane przedmioty zastępowane są spożywczymi odpowiednikami o zbliżonych właściwościach dotykowych, smakowych lub strukturalnych. W przypadku, gdy jedzenie pomaga w radzeniu sobie z napięciem psychicznym, zaleca się włączenie treningu regulacji emocji.

Opisane metody wpisują się w model poznawczo-behawioralny, zakładający ścisły związek między wzorcami myślenia, odczuwania i postępowania. Skuteczność leczenia piki wzrasta, gdy techniki te połączy się z interwencjami medycznymi, szczególnie w przypadku współwystępujących niedoborów pokarmowych.

Podsumowując, kluczem do skutecznego poradzenia sobie z łaknieniem spaczonym jest wyjście poza sam objaw i zrozumienie ukrytej funkcji, jaką to zaburzenie pełni w życiu pacjenta. Jeśli podejrzewasz, że pica może dotyczyć Ciebie lub kogoś z Twoich bliskich, sięgnij po pomoc specjalisty. W poradniach Centrum CBT czekają na Ciebie psychologowie, psychiatrzy i psychoterapeuci.

Wybrana bibliografia:

Al Nasser Y., Muco E., Alsaad A.J., Pica: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532242/ [dostęp: 20.06.2026].

Centrum CBT, Zaburzenia odżywiania: https://cbt.pl/baza-wiedzy/terapia-srodowiskowa/zaburzenia-odzywiania/ [dostęp: 20.06.2026].

Jaworska K., Łaknienie spaczone. Co to jest i jak się leczy?: https://dietetycy.org.pl/laknienie-spaczone/ [dostęp: 20.06.2026].

Księżopolska P. i in., Pica – strange food preferences: A literature review, „Annales Academiae Medicae Silesiensis” 2026: https://www.researchgate.net/publication/399927644_Pica_-_strange_food_preferences_A_literature_review [dostęp: 20.06.2026].

McKendry, J., Baker, P. A., Pica Behaviour and Positive Behavioural Support: Best Practice in assessment and intervention, „Journal of Positive Behavioural Support” 2018, nr 8 (2), s.33-41.

Mróz, W.M., Korek, E. Przegląd niespecyficznych zaburzeń odżywiania, „Neuropsychiatria i Neuropsychologia” 2020, nr 15 (1–2), s.42–50.

Psycho Holik, Jedzenie rzeczy niejadalnych. PICA – zaburzenie odżywiania. #5: https://www.youtube.com/watch?v=9puuYxJFStc [dostęp: 20.06.2026].